TÜRK TARİHÇİLER
Osmanlı Modernleşmesi Gazetecilik ve Edebiyat / Ali Budak

Daha önce Batılılaşma ve Türk Edebiyatı ve  Münif Paşa kitaplarıyla, Osmanlı modernleşmesi konusunda yetkin çalışmaları olan Ali Budak, Osmanlı Modernleşmesi, Gazetecilik ve Edebiyat’la Osmanlı modernleşmesine edebiyat ve kültür çerçevesinden yepyeni fikirlerle yaklaşıyor. Siyasi, askerî, ekonomik ve edebî pek çok faktörü içinde barındıran Osmanlı modernleşmesi açıklaması oldukça zor bir kavram. Bu bakımdan Ali Budak’ın, bu zor kavramı “Osmanlı Modernleşmesi” “Osmanlı Gazeteciliği” ve “Edebiyat” ana başlıkları altında -1795’ten günümüze- çizgisellik ve nedensellik bağlamında irdelemesi kavram ve anlam karmaşasını ortadan kaldırıyor.

18. yüzyıldan itibaren Osmanlı İmparatorluğu’nun siyasi, askerî ve idari sebeplerden dolayı duyduğu modernleşme ihtiyacı, 19. yüzyılda bir “teslimiyet” halini alır ve bu hal özellikle Tanzimat’tan sonraki yıllarda kültürel, edebî ve fikrî alanlara yansır. Kitabın “Osmanlı Modernleşmesi” bölümünde daha çok Aydınlanma felsefesinin tezahürü olan Fransız İhtilali’nin üzerinde duruluyor. Bu ihtilalin Osmanlı’ya fikrî yansımaları anlatılırken Reisülküttap Âtıf Efendi’nin bu fikirlere karşı nasıl direnç gösterdiğini, Münif ve Edhem Pertev paşaların Voltaire ve Rousseau’dan yaptıkları çevirilerle bu fikirlere nasıl sahip çıktıklarını öğreniyoruz. Âtıf Efendi’ye göre “bir fitne ve fesat ateşi” olan ve “birçok yıldan beri tanrıtanımaz melunların uyandırmaya fırsat buldukları uyumuş bir bozgunculuk” olan Fransız İhtilali, Münif ve Edhem paşalar için yıllardır pas tutmuş Osmanlı düşüncesinin gelişmesini sağlayacak olan tek yoldur.

Münif Paşa’nın Batı dillerinden Türkçeye tercüme ettiği “ilk edebî ve felsefi eser” unvanını taşıyan Muhâverât-ı Hikemiyye “Osmanlı Toplumuna Çağdaş Kadın Hakları Düşüncesinin Girişi” için bir araç olarak kullanılıyor. Münif Paşa; Fénelon, Fontenelle ve Voltaire’den seçtiği on bir diyaloğun tercümesini yaparak, kız çocuklarının nasıl eğitilip yetiştirilmeleri konusu üzerinde dururken kadın haklarını masaya yatırmış, 18. yüzyıl Fransası’nın sosyal hayatına ve eğitim sistemine sert eleştiriler getirmiştir. Makaleye, sadece kadınların hazırladığı ya da kadın hakları ve eğitimi gibi konulara yer veren gazetelerin bilgilerini de ekleyen Ali Budak, Münif Paşa’yı Tanzimat sonrası düşünce hayatının yol açıcıları arasında değerlendiyor.

Türk aydınlarının Batı bilim ve kültürünü yaymak için 1861 yılında kurdukları ilk bilimsel cemiyet olan Cemiyyet-i İlmiyye-i Osmâniyye, telif ve tercüme yoluyla yayımladığı bilimsel kitaplarla, Osmanlı coğrafyasında âdeta akademi özelliği gösteren ilk cemiyet. Cemiyet’in yayın organı olan Mecmûa-i Fünûn’da –aynı zamanda bu dergi Osmanlı’nın ilk bilim dergisi- felsefeden teolojiye, tarihten edebiyata kadar birçok makale ve çeviri eser yayımlanır.  Aslında Cemiyet, Tanzimat’la birlikte Osmanlı yöneticilerinin kişisel çabalarıyla ilerleyen Batılılaşma ve modernleşme çalışmalarının planlı, programlı ve bilinçli hale  geldiğinin de bir kanıtıdır.

Osmanlı’da gazetecilik

Osmanlı toplumunda Batı tesirinde gelişen çağdaş kültür yapısı, Batı’daki gibi kitaptan/romandan gazeteye doğru ilerlememiş, aksine gazeteden kitaba/romana doğru bir gelişim sürecinden geçmiştir. Bu bakımdan gazetelerin, son dönem Osmanlı ve hatta -1950’li yıllara kadar gazetelerde tefrika roman yayımlandığını düşünürsek- yakın dönem Cumhuriyet toplumunda doldurulamaz bir yeri vardır. 

Ali Budak, “Osmanlı Gazeteciliği” bölümünde, gazetecilik tarihine farklı bir açıdan yaklaşarak 1831’de Takvîm-i Vekâyi ile başlayan süreci 1795 yılında kısa süreliğine çıkan ve bir Fransız Elçiliği bülteni olan Le Bulletin de Nouvelles’e kadar götürür. Osmanlı’nın henüz gazeteyle tanışmadığı bu yıllarda, Fransız İhtilali’yle ortaya çıkan yeni cumhuriyet rejiminin, devrim ilkelerini Osmanlı ülkesinde yaşayan Fransız vatandaşlarına yaymak amacıyla çıkardığı bu bültenler, ister istemez Osmanlı’nın gazeteyle yakından tanışmasına öncülük etmiş ve “Fransız Devrimi’nin Osmanlı’ya Armağanı” olmuştur.

Gazetelerin propaganda gücünü bu bültenler vasıtasıyla öğrenen Osmanlı yöneticileri/aydınları nihayet 1831’de Takvîm-i Vekâyi’i çıkararak, Osmanlı’nın Batılılaşma adına bu zamana kadar yapmış olduğu askerî, siyasi ve ekonomik birçok düzenlemenin kamuoyuna ve sair milletlere anlatmayı amaçlamışlardır.

“19. Yüzyılda Osmanlı Ermeni Basını ve Rejimi üzerine Çarpıcı Bir Polemik” makalesinde İstanbul’da Ermeni harfleriyle Türkçe yayımlanan gazetelerin listesini ve bu gazetelerin kültürel ve sosyal hayata etkilerinin üzerinde duran Ali Budak, “millet-i hâkime” ve “millet-i mahkûme” sınıflandırması ekseninde oluşan bir polemiği tahlil ediyor.

Peki ya edebiyat?

Edebiyat bölümünde de farklı bakış açılarına sahip makaleler var. Ali Budak “antropolojik bir ilk eser” olarak tanımladığı Münif Paşa’nın Âdât-ı Ümem adlı kitabını mercek altına alıyor. On sekiz sayfadan oluşan bu yazma eserde, milletlerin ve toplulukların tarih sahnesindeki “evleri-yaşantıları”, “yiyecek-içecekleri”,  “giyim-kuşam-tezyinatları” anlatılıyor. Bunlardan en ilgi çekici olanı ise Avrupa’daki şarap üretimi ile eski Yunan’daki aşk ve şarap kültürlerinin karşılaştırılmasıdır.

“Mario Levi’nin ‘Yeni Roman’ı Size Pandispanya Yaptım: Yapısal Bir Çözümleme Denemesi” adlı makale Ali Budak’ın en yeni makalesi. Alain Robbe-Grillet’in öncüsü olduğu “Yeni Roman” akımının ışığında yapısalcı bir gözlükle Size Pandispanya Yaptım romanını inceleyen Ali Budak, makalenin sonunda şu sonuca varıyor: “Size Pandispanya Yaptım, çok anlatıcılı, çok bakış açılı, kendisine özgü bir kurgusu olan farklı bir roman… Mario Levi, anlatım biçimi kadar anlattıklarıyla da geleneksel çizgiden epeyce ayrılıyor. Romanın, Alain Robbe-Grillet’in tanımladığı türden bir arayışın eseri olduğu rahatlıkla söylenebilir.”

Tüm bunlardan başka “Ahmet Haşim Din Duygusu ve Huzursuz Hayeller”, “Psikanalitik Edebiyat Eleştirisi ve Bir Uygulama Denemesi”, “Osmanlı Sınırları Dışında İlk Türkçe Tercümeler”, “Gülme, Komik, Mizah (Humor) ve Edebiyatımızda Zafernâme” gibi, daha birçok yenilikçi makaleler de var kitapta. Osmanlı modernleşmesine ilgi duyan okurlar için güzel bir yol haritası.

Naci Akıncı

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
238 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın
YABANCI TARİHÇİLER